كسى آن را از ديدگاه اجتماعى مطالعه كند ( من در كتاب انسان و سرنوشت اين نكته را گفته‌ام ) از عاليترين معارف اسلامى است . مسأله‌اى به نام بَداء « 1 » در اسلام مسأله‌اى وجود دارد به نام بداء . بداء به حسب ظاهر مفهومى دارد كه كمتر انسانها مىتوانند قبول كنند كه بداء يك امر درستى است و حتى خيلى بر شيعه اعتراض كرده‌اند كه شيعه قائل به بداء است . معنى بداء اين است كه در برنامهء قضا و قدر الهى تجديدنظر رخ بدهد . مقصود اين است كه در حوادث تاريخى بشر ، خدا براى پيش و پس رفتن تاريخ بشر صورت قطعى معين نكرده است ؛ يعنى اى انسان ! تو خودت مجرى قضا و قدر الهى هستى ، اين تو هستى كه تاريخ را مىتوانى جلو ببرى ، مىتوانى عقب ببرى ، مىتوانى نگه دارى . هيچ جبرى ، نه از ناحيهء طبيعت ، نه از نظر ابزارهاى زندگى و نه از نظر مشيّت الهى بر تاريخ حكومت نمىكند . اين يك جور فكر و نظر است . پس ما تا تكامل و مقصد انسانيت را نشناسيم ، نمىتوانيم از تكامل دم بزنيم و بگوييم بشر رو به پيشرفت است ، زيرا بلافاصله اين سؤالات مطرح مىشود : به كجا ؟ به سوى چه ؟ آيا به سوى نمىدانم كجا ؟ ! اگر به سوى نمىدانم كجاست پس ما چه مىگوييم ؟ راه رسيدن چه راهى است ؟ ما تاريخ را مىخوانيم براى اينكه راهگشا به سوى آينده باشد ؛ اگر بنا شود كه تاريخ فقط بتواند تا زمان حال ، خودش را معرفى كند و نتواند راه را به سوى آينده بگشايد فايدهء تاريخ چيست ؟ ولى مىبينيم كه قرآن تاريخ را از اين نظر مورد مطالعه قرار مىدهد كه راهگشاى ما به سوى آينده است و بايد باشد . بنابراين ما بحثى دربارهء گذشته تا حاضر و بحثى براى آينده داريم . مسئلهء تكليف و وظيفه و مسئوليت ، براى ما آن وقت مشخص مىشود كه بعد از آنكه دربارهء گذشته يك شناختى پيدا كرديم ، دربارهء آينده شناخت پيدا كنيم . تكامل اجتماعى در گذشته بدون شك ما اگر تاريخ گذشته را از دو نظر نگاه كنيم ، مىبينيم پيشرفت

--> ( 1 ) . [ بداء در لغت به معنى ظاهر شدن ، هويدا شدن ، پيدا شدن رأى ديگرى در كارى يا امرى است . ]